Występowanie i zwalczanie barszczu Sosnowskiego (Heracleum sosnowskyi Manden.)

W latach pięćdziesiątych ubiegłego wieku w byłym Związku Radzieckim poszukiwano nowych pastewnych roślin uprawnych. W tym celu pozyskano około 50 roślin występujących w stanie naturalnym na obszarze Związku Radzieckiego. Badania wykazały, iż największy plon suchej masy oraz białka można uzyskać z uprawy barszczu Sosnowskiego. W latach sześćdziesiątych wprowadzono ten27 gatunek do uprawy w kołchozach, zwłaszcza na Ukrainie. W naszym kraju barszcz Sosnowskiego zaczęto uprawiać na szerszą skalę w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku. Nasiona pochodziły z Instytutu Uprawy Roślin im. Wawiłowa w Leningradzie.

W Polsce jako jedna z pierwszych, która podjęła badania nad tą rośliną, była doc. dr hab. Regina Lutyńska, pracownik naukowy w Instytucie Hodowli i Aklimatyzacji Roślin, w Zakładzie Roślin Pastewnych w Krakowie. Barszcz uprawiano na poletkach doświadczalnych, m. in. w Borku Fałęckim, Grodkowicach i w Niedzicy k. Czorsztyna. Uzyskiwano plon świeżej masy ok. 115 t/ha, suchej masy 11%, tj. ok. 13 ton t ha oraz plon białka 1800 kg/ha [Pasieka 1984]. Barszcz okazał się dobrym surowcem do sporządzania kiszonek [Pasieka 1984]. W badaniach wskazywano także na alergizujace i parzące właściwości tej rośliny. Mimo tego wprowadzono tą roślinę do uprawy na gruntach ornych w całej Polsce. Po 2-3 latach zaprzestano uprawy. Okazało się, że utylitarne wykorzystanie barszczu jest niemożliwe. Jedną z głównych przyczyn jest zawartość w roślinach furokumaryny, która posiada właściwości fotosensibilujące. Oznacza to, że wywołuje nadwrażliwość skóry na promieniowanie słoneczne, stanowi niebezpieczeństwo dla zdrowia i życia ludzi. Kontakt z barszczem może mieć różnorodne skutki, objawia się zaczerwieniem i swędzeniem, a nawet wystąpieniem bolesnych pęcherzy i oparzeń, a objawy te nie zawsze kojarzone są z kontaktem z ta roślina. Przyczyną jest późne uzewnętrznienie symptomów chorobowych. Ryzyko wzrasta przy słonecznej pogodzie. Niebezpieczne olejki eteryczne zawarte są we włoskach pokrywających liście i łodygę. Działania profilaktyczne, jakie należy podjąć w przypadku kontaktu z tą niebezpieczną rośliną to osłonięcie poparzonego fragmentu ciała przed działaniem promieni słonecznych. Ograniczy to wystąpienie objawów alergicznych [Wróbel 2008].

W przypadku poparzenia będącego konsekwencją kontaktu z roślinami barszczu należy bezzwłocznie udać się do lekarza. Przed wizytą u lekarza można zastosować proste domowe sposoby zmniejszające niekorzystne konsekwencje kontaktu z roślinami barszczu Sosnowskiego. Należy zażyć Calcium musującxe (300 mg) w tabletkach, jedna tabletka na 4-6 godzin. W sytuacji gdy skóra nie jest uszkodzona (skóra jest ciągła) można zastosować okład z preparatu Altacet 1% (żel lub kompres) lub posmarować skórę preparatem Hydrokortyzon (maść 0,5%). W przypadku braku wymienionych preparatów można zastosować wystudzony okład z naparu sporządzonego z młodych pędów paproci leśnej. W wielu przypadkach długotrwałe stosowanie naparu z paproci usuwa ze skóry charakterystyczne beżowe znamię pojawiające na skórze się miejscu kontaktu z roślinami barszczu.

W przypadku gdy w wyniku kontaktu z roślinami barszczu pojawia się rana (skóra jest nieciągła), po odkażeniu (np. wodą utlenioną) można zastosować Pantenol spray 130 g.

Nie tylko ludzie są narażeni na niebezpieczne działanie alkaloidów i olejków wydzielanych przez barszcz. Zwierzęta gospodarskie, m.in. krowy, których wymiona miały kontakt z barszczem muszą zostać przeznaczone na rzeź, gdyż leczenie ran jest wyjątkowo trudne, w większości przypadków niemożliwe. A spożywanie przez bydło paszy sporządzonej z barszczu powodowało problemy z przewodem pokarmowym zwierząt [Żurek 2002].

Herlaceum Sosnowskyi Manden L. to bylina należąca do rodziny Apiaceae. W warunkach przyrodniczych Polski barszcz Sosnowskiego osiąga nadzwyczajne rozmiary (do 5 m wysokości), o grubej, głęboko bruzdowanej łodydze, pustej w środku. Podzielone liście dochodzą nawet do 3 m długości. Posiada palowy system korzeniowy, jest rośliną bardzo głęboko korzeniącą się, a korzeń główny sięga 2 m. Kwiaty zazwyczaj są barwy białej lub jasno różowej, zapylane przez owady, choć istnieje możliwość samozapylenia. Cześć populacji barszczu zakwita już w pierwszym sezonie wegetacyjnym, natomiast pozostałe osobniki mogą dojrzewać przez kilka lat, a po wydaniu nasion giną. Średnica baldachów dorasta do 40 cm, roślina wytwarza dodatkowo liczne, nieco mniejsze baldachy boczne posiadające do 20 tys. kwiatów. Barszcz jest rośliną monokarpiczną, oznacza to iż po wydaniu nasion rośliny zamierają Owocem jest rozłupki. Średnia liczba wydanych nasion przez jedną roślinę to ok. 40 tys., które w glebie mogą przeżyć nawet do 5 lat. Mimo iż nie rozmnaża się wegetatywnie posiada zdolność niezwykle szybkiej regeneracji uszkodzonej części rośliny [Wróbel 2008, Stupnicka-Rodzynkiewicz i Klima 1996, Śliwiński 2009]. Podczas kwitnienia i dojrzewania barszcz wydziela opary związków kumarynowych, których intensywność wzrasta w pogodne, słoneczne dni, stwarzając niebezpieczeństwo dla ludzi [Żurek 2002]. Nasiona wydane przez osobniki porastające tereny nadbrzeżne transportowane mogą być na duże odległości za pośrednictwem wody, a wysoki stopień inwazyjności rośliny sprawia, że błyskawicznie osiedla się na nowych siedliskach. Barszcz Sosnowskiego jest gatunkiem występującym w szerokim spektrum siedliskowym, preferującym dobrze nasłonecznione wilgotne rejony wzdłuż rzek i strumieni, miejsca ruderalne, a także użytki zielone. Mniejsze zagrożenie stanowią dla pól uprawnych i ogrodów pod warunkiem, że prowadzone są tam regularne zabiegi uprawowe [Żurek 2002]. Szacunkowy obszar występowania barszczu Sosnowskiego w Polsce wynosi ok. 3 tys ha, w województwie małopolskim 140 ha. Przybliżony koszt zwalczania tej rośliny w Polsce wynosi 60 mln zł.

Od 1.04.2014 Uniwersytet Rolniczy wraz z Małopolskim Urzędem Wojewódzkim, Małopolską Izbą Rolniczą, Instytutem Hodowli i Aklimatyzacji Roślin i 30 gminami województwa małopolskiego realizują projekt (polsko-norweski) nr EOG Pl02 Środowisko bez barszczu Sosnowskiego (Heracleum Sosnowskyi Manden). Jest to pierwszy tego typu projekt realizowany w Polsce. Celem projektu jest wyeliminowanie roślin barszczu Sosnowskiego na terenie gmin biorących udział w realizacji projektu. Rośliny barszczu będą zwalczane na łącznej powierzchni 134 ha. Projekt będzie realizowany w okresie od 1.04.2014 do 30.04.2016 r. Kierownikiem projektu jest mgr inż. Jerzy Jaskiernia (pełnomocnik Rektora UR ds. Stacji Doświadczalnych). Funkcję opieki naukowo-merytorycznej sprawuje prof. dr hab. Kazimierz Klima (Katedra Agrotechniki i Ekologii Rolniczej). Projekt w 85% (tj. 3228985,- zł) finansowany jest przez Europejski Obszar Gospodarczy (Norwegia, Islandia, Liechtenstein). Wkład własny Uniwersytetu Rolniczego, Małopolskiej Izby Rolniczej, IHAR Grodkowice i gmin wynosi 15%, tj. 569821,- zł. W realizacji projektu „Środowisko bez barszczu Sosnowskiego (Heracleum Sosnowskyi Manden) uczestniczy 5 pracowników naukowych z Wydziału Rolniczo-Ekonomicznego, jeden z Wydziału Ogrodniczego oraz 4 pracowników Małopolskiej Izby Rolniczej. Podmiotem wiodącym jest Uniwersytet Rolniczy w Krakowie. Zaangażowanie Uniwersytetu Rolniczego w realizację projektu jest kolejnym przykładem współpracy Uniwersytetu Rolniczego z rejonem województwa małopolskiego. Celem tej współpracy jest rozwiązywanie istotnych problemów naukowych i praktycznych. Wybór tematu i celu projektu jest odpowiedzią na zapotrzebowanie zgłaszane przez władze wielu gmin. Szczegóły realizacji projektu zostały uzgodnione z Małopolskim Urzędem Wojewódzkim w Krakowie, reprezentowanym przez Wicewojewodę Andrzeja Harężlaka. Projekt obejmuje nie tylko czynne zwalczanie barszczu Sosnowskiego ale również spotkania szkoleniowe z mieszkańcami gmin, akcję informacyjną w mediach oraz konferencję naukową w Centrum Konferencyjnym Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie (kwiecień 2015 r.).

Podczas realizacji projektu zostaną wykorzystane dotychczasowe wyniki badań nad zwalczaniem barszczu Sosnowskiego, przeprowadzone przez pracowników Uniwersytetu Rolniczego w uczelnianych stacjach doświadczalnych w Czyrnej oraz w Garlicy.

Zasadniczymi trudnościami w zwalczaniu tej rośliny jest jej wysoki współczynnik rozmnażania oraz żywotność nasion dochodząca do 5 lat. Oznacza to, iż aby uzyskać pełny sukces w zwalczaniu barszczu na danym terenie, działania eliminujące tą roślinę muszą być realizowanie corocznie nieprzerwanie przez 5 lat. Każde dopuszczenie do wydania i rozsiewania nasion w okresie zwalczania na danym terenie wydłuża okres eliminacji o następne 5 lat.

W praktyce stosuje się dwa sposoby zwalczania barszczu: chemiczny poprzez stosowanie herbicydów i mechaniczny poprzez koszenie, wykopywanie korzeni, ucinanie na głębokości 5 cm od szyjki korzeniowej. Zabiegi herbicydowe można stosować na terenach nie objętych ochroną. Mechaniczne zabiegi niszczące zalecane są na obszarach chronionych, jak parki narodowe, strefy ochronne, brzegi cieków wodnych itp. W projekcie Środowisko bez barszczu Sosnowskiego (Heracleum sosnowskyi Manden) będzie wykorzystana nowatorska metoda wstrzykiwania herbicydów do dolnej części łodygi. W pierwszej kolejności rośliny barszczu powinny być zwalczane w miejscach licznego przebywania ludności, jak: przystanki autobusowe, skwery, parki, szlaki turystyczne, ścieżki rowerowe, otoczenie szkół, przedszkoli, ośrodków zdrowia i innych instytucji użyteczności publicznej oraz na obszarze pasów drogowych. Również w pierwszej kolejności rośliny barszczu powinny być zwalczane nad brzegami cieków wodnych, gdyż nasiona barszczu roznoszone są głównie przez płynąca wodę. W mniejszym stopniu nasiona rozsiewane są przez wiatr. Dlatego dla uzyskania efektu skutecznego zwalczania, należy corocznie niszczyć rośliny barszczu we wszystkich gminach znajdujących się obszarze danej zlewni, np. Dunajca. Sukces w zwalczaniu barszczu można uzyskać niszcząc corocznie rośliny tego gatunku kompleksowo na dużym terenie, np. zlewni lub województwa.

Kazimierz Klima, Katedra Agrotechniki i Ekologii Rolniczej, Uniwersytet Rolniczy w Krakowie.
Otagowany , , , , , , , , .Dodaj do zakładek permalink.

Komentarze są wyłączone.